کتاب ارزیابی سوگواری های نمایشی

عزاداری در سطحی وسیع از قرن چهارم هجری و در عصر «دیلمیان» در ایران متداول شد و در عصر صفوی به اوج شکوهمندی رسید. از اواخر این دوره، پایه‌های نمایش‌های مذهبی و به تصویر کشیدن حوادث کربلا بنا نهاده شد و در زمان کریم خان زند و به دستور وی، شبیه‌خوانی به مثابه یک سنت مذهبی در ایران مرسوم شد و در عصر قاجاریه – به ویژه در زمان ناصرالدین شاه- به نهایت تکامل هنری خود رسید. این نمایش مذهبی در میان مردم ایران به‌خصوص در روستاها و شهرهای کوچک و نقاط کویری جایگاه ویژه‌ای دارد و رواج آن چشمگیر بوده و با باورهای بومی و فرهنگ جامعه درآمیخته است.

شبیه‌خوانی غیر از جنبه سوگواری، حالت آموزشی دارد. زیرا عامه مردم با مشاهده این نمایش مذهبی، اطلاعاتی در خصوص تاریخ و حوادث صدر اسلام کسب می‌کنند و در مواردی تصور آن‌ها از اهل‌ بیت علیهم‌السلام و دشمنان آن خاندان با الهام گرفتن از تعزیه در ارتباط است. از سوی دیگر تعزیه و تعزیه‌خوانی یک سنت مذهبی محسوب می‌شود؛ از این‌رو باید در اجرا و قالب و محتوای آن، دقت بسیار صورت بگیرد.

کم نیست مجالس تعزیه‌ای که از سر سوزوگداز ترسیم شده است و مضامین آن‌ها به‌خوبی توانسته است اهداف تشیع را پیگیری نماید و چهرۀ اهل‌بیت را درست و صحیح ترسیم کند. اما از این نمونه‌ها که بگذریم پاره‌ای از نسخ تعزیه که چشمگیر هم هستند اگر بر منابع روایی و حدیثی و معارف تشیع یا تاریخ مستند صدر اسلام عرضه شود، حاوی اشکال‌های اساسی و غیرقابل اغماضی است. برای مثال، گاهی برای ایجاد ترحم در تماشاگران، صحنه‌هایی به تصویر کشیده شده است که هیچ گونه سنخیت مذهبی و سندیت تاریخی ندارد.

کتاب «ارزیابی سوگواری‌های نمایشی» که در هفت فصل تنظیم شده، پژوهشی است در خصوص ارزیابی جاذبه‌ها و جلوه‌های هنری تعزیه که برای تهذیب آن پاره‌ای از اشعار تعزیه نقد و بررسی شده است. برای نگارش این کتاب، حدود صد مجلس تعزیه که اغلب آن‌ها در نواحی مرکزی و نقاط کویری ایران به اجرا درآمده، استفاده و همچنین به منابع متعددی مراجعه شده است. هدف از تألیف چنین مجموعه‌ای برداشتن گامی است در جهت پالایش و پیرایش اشعار تعزیه و اصلاح کردن برخی سروده‌های آن و سوق دادن آن به جهتی است که صحنه‌های حماسی و شکوهمند صدر اسلام – به ویژه کربلا- را بیش از گذشته تداعی نماید و احساسات را در جهتی امام حسین علیه‌السلام برای آن قیام کرد، رهنمون سازد.

«سیر تاریخی ماتم‌داری»، «دست‌اندرکاران تعزیه در گذر تاریخ»، «عناصر تعزیه»، «زبان حال اهل‌بیت علیهم‌السلام در اشعار و نمایش‌های مذهبی»، «افراد دیگر در تعزیه»، «مضمون شفاعت در مضامین نمایش‌های مذهبی» و «قضا و قدر در سوگ‌نامه‌ها» عناوین فصول هفت‌گانه کتاب است.

نویسنده معتقد است این کتاب، یک اثر ترویجی است و مقدمه‌ای برای نوشتاری پژوهشی با بررسی کامل ابعاد تعزیه است؛ بنابراین صاحب‌نظران باید با چنین نگرشی به آن نظر داشته باشند.