کتاب بصائر الدرجات

بَصائِرُ الدَّرَجاتِ الکُبْری فی فَضائلِ آلِ مُحمّد مشهور به بصائر الدرجات، از منابع حدیثی شیعه، تألیف ابوجعفر محمد بن حسن بن فروخ صفار، معروف به صفار قمی (متوفی ۲۹۰ق) از اصحاب امام حسن عسکری(ع) و علمای مشهور در قرن سوم هجری قمری. این کتاب، اثری روایی با رویکرد کلامی است که احادیث آن درباره مسئله امامت، شناخت امام و فضائل ائمه اطهار (ع) است. بسیاری از بزرگان و عالمان دین، آن را توثیق و در شمار مصادر کتب خویش ذکر کرده‌اند.

درباره مؤلف :

نوشتار اصلی: محمد بن حسن صفار

محمد بن حسن بن فروخ صفار از یاران امام حسن عسکری(ع) بوده و از چهره‌های سرشناس اصحاب و راویان حدیث به شمار می‌آید. او را می‌توان از بزرگان قرن سوم هجری برشمرد.

معرفی کتاب :

سعد بن عبدالله قمی محدث هم‌عصر صفار نیز کتابی به همین نام داشته است که معمولا با کتاب بصائر الدرجات موجود متفاوت دانسته می‌شود. بنابر نقل شیخ طوسی این کتاب چهار جزء داشته است. خلاصه‌ای از این کتاب به قلم حسن بن سلمان الحلی بر جای مانده و با عنوان مختصر بصائر‌الدرجات به چاپ رسیده است.

بنابر نظر برخی پژوهشگران، بصار الدرجاتی که به محمد بن الحسن الصفار منسوب است در حقیقت روایتی است از کتاب سعد بن عبدالله قمی. بر اساس این فرضیه محمد بن یحیی العطار که معاصر با سعد بن عبدالله بوده بخشی از احادیث کتاب بصائر الدرجات را به شیوه استخراج در متن جدیدی بازسازی کرده و نام واسطه احادیث یعنی سعد بن عبدالله را حذف کرده است و البته پاره‌ای از روایات نیز به آن افزوده شده است. قرار گرفتن نام محمد بن حسن الصفار در ابتدای روایات نیز از آن روست که محمد بن یحیی در این کتاب احادیث زیادی را از طریق محمد بن حسن صفار نقل کرده و در واقع روایات سعد را از طریق استاد خود محمد بن حسن صفار نقل کرده است.

از سوی دیگر برخی بر این نظرند که اصل کتاب بصائر الدرجات از محمد بن حسن صفار بوده که سعد بن عبدالله اشعری آن را مختصر و شیخ حسن بن سلیمان نیز بخش‌هایی از آن مختصر را گزیده کرده و گاه روایاتی را نیز بدان افزوده است و از همین روست که بسیاری از روایات این کتاب با روایات بصائر الدرجات صفار همسانی دارد.

بر اساس گزارش‌های موجود،‌ ظاهرا کتاب بصائر الدرجات در ابتدا حجم کمی داشته و نویسنده بعدا در نسخه‌ای دیگر بر حجم آن افزوده است. از همین رو دو نسخه از بصار الدرجات موجود بوده که یکی به بصائر الدرجات الصغری و دیگری به بصائر الدرجات الکبری شهرت داشتند و نسخه موجود چاپ شده این کتاب همان بصائر الدرجات الکبری است.

محتوای کتاب :

کتاب بصائر الدرجات مشتمل بر ۱۸۸۱ حدیث و دارای ده بخش اصلی و هر بخش مشتمل بر ۱۰ تا ۲۴ باب است. اغلب احادیث این کتاب کامل است و تعلیق یا ارسال در آن‌ها دیده نمی‌شود. شیخ حر عاملی این کتاب را دارای دو نسخه کوچک و بزرگ دانسته که هر دو نسخه منسوب به فروخ صفار است.

سبک نگارش :

با آن که این اثر قدمت زیادی دارد، اما فصل‌بندی خوبی بر تمام آن حاکم است و مؤلف، عناوین متعددی را برای ابواب انتخاب کرده و در مواردی که عنوانی برای روایات نیاورده، آن را ذیل «باب نادر» آورده است. یکی از ویژگیهای این کتاب آن است که مؤلف آن، همه اسناد روایات خود را به طور کامل ذکر می‌کند؛ اما وی درباره روایات هیچ گونه اظهار نظری ندارد و فقط به نقل آن‌ها پرداخته است.

محتوای کتاب :

این کتاب در شمار منابع حدیثی – کلامی به شمار می‌آید و احادیثی در باب علم، از جمله فریضه بودن طلب علم، ثواب عالم و متعلّم و برتری عالمان آغاز و با نقل احادیثی در مورد آل محمد(ص) و علم و فضیلت و ولایت امامان شیعه (ع) ادامه می‌یابد. مطالبی که در این کتاب درباره آن‌ها احادیث بسیار نقل شده، عبارت است از:

وجوب اطاعت از اهل بیت پیامبر (ص) و مودّت نسبت به ایشان

معدن علم و مفاتیح حکمت بودن ائمه اطهار (ع)

حجت خداوند و متولیان امر الهی بودن وی

وارث علم انبیا بودن آن ها

علم تفسیر و تأویل قرآن نزد ایشان و خالی نبودن زمین از امام

اعتبار کتاب و راوی آن

بصائرالدرجات از کتاب‌های معتبر و مورداعتماد شیعه است. کلینی در کافی از آن روایت کرده و علامه مجلسی در بحارالانوار و شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه، ضمن معتبر شمردن این کتاب، آن را در شمار مصادر و منابع خود آورده‌اند. مدرس تبریزی از این کتاب به بزرگی یاد می‌کند.

مولف :  ثقه جلیل القدر ابو جعفر محمد بن حسن بن فروخ الصفار

ناشر : انتشارات پیام مقدس